TYT problemlerinde ilk satırı nasıl yazarsın?
Soruyu okuyup donup kalıyorsan önce işlem arama. Verilen, istenen ve aralarındaki ilişkiyi görünür hâle getiren bir yöntem dene.
Sorunun çözümünü izlerken her şey açık görünüyor. Hoca ilk denklemi yazdığı anda “Evet, tabii” diyorsun. Fakat benzer bir soruyu tek başına açınca o ilk denklem gelmiyor. Böyle bir durumda yalnız daha fazla çözüm izlemek yerine, çözümün başlangıcını ayrıca çalışmak işine yarayabilir.
Problem çözmenin ilk adımı her zaman işlem yapmak değildir. Bazen bir şekil çizmek, bazen bilinmeyenin ne olduğunu tanımlamak, bazen de bir cümledeki ilişkiyi tabloya çevirmektir. Başlangıç becerisini geliştirmek için kendine şu alanı aç: Sonucu bulmadan önce soruyu nasıl temsil edeceğini seç.
Üç kısa soru, bir başlangıç
Bir problem açtığında önce “Ne isteniyor?”, “Hangi bilgiler verilmiş?” ve “Bu bilgiler nasıl bağlanıyor?” sorularını yanıtla. Bunları çalışma sırasında kısaca yazabilirsin. Amaç bütün metni kopyalamak değil, çözümün taşıyıcı parçalarını ayırmaktır.
“Ne isteniyor?” sorusuna yalnız “x” yazma. “İlk fiyattan sonra oluşan satış fiyatı” gibi anlamlı bir tanım kullan. Böylece işlem sonunda bulduğun sayının hangi soruya cevap verdiğini de kontrol edebilirsin. Birim varsa yaz: lira, dakika, kilometre veya kişi.
Küçük bir örnek üzerinden deneyelim
Bir ürünün fiyatı önce yüzde 20 artırılıyor, sonra yeni fiyat üzerinden yüzde 20 azaltılıyor. Son fiyat 96 lira. İlk fiyat kaç lira?
Başlangıca x diyelim. İlk değişimden sonra fiyat 1,20x olur. İkinci değişim artık bu yeni fiyatın üzerinden uygulanır: 0,80 × 1,20x = 0,96x. Son fiyatın 96 olduğunu bildiğimize göre 0,96x = 96 ve x = 100.
Buradaki önemli nokta sonucu ezberlemek değildir. “İki oran eşit, birbirini götürür” varsayımının neden yanlış olduğunu açıklamaktır. İkinci yüzde, ilk yüzdeyle aynı tabana uygulanmıyor. Kontrol için 100 liranın önce 120, sonra 96 liraya dönüştüğünü hesaplayabilirsin.
Bu örnek Netify için hazırlanmıştır; resmî bir sınav sorusu değildir. Aynı düşünceyi yeni bir soruya taşımak için artış ve azalış oranlarını değiştir. Sonuç sayısını değil, “Şu an hangi miktarın yüzdesini alıyorum?” sorusunu yanında taşı.
Çözümlü örnekten bağımsız çözüme geç
IES’in öğrenme rehberi, çözümlü örneklerle öğrencinin kendi çözüm denemelerini dönüşümlü kullanmayı önerir. Bu öneriyi TYT çalışmasına şöyle uyarlayabiliriz: Bir çözümü incele, sonra benzer bir soruyu açıklama kapalıyken çöz. Her soruda doğrudan çözümü izlemek, bağımsız denemenin yerini doldurmaz. Rehberin ilgili önerileri.
- Çözümlü örneğin yalnız ilk adımını incele ve neden seçildiğini açıkla.
- Devamını kapatıp sonraki adımı kendin dene.
- Yeni bir soruda önce temsilini kur: denklem, şema veya tablo.
- Sonucu bulduğunda, problem cümlesine geri yerleştirerek kontrol et.
Henüz temel işlemlerde zorlanıyorsan daha basit bir örneğe dön. Zorluğu sürekli artırmak tek ilerleme yolu değildir. Eksik bir ön koşulu tamamlamak, sonraki sorularda başlangıç yapmanı kolaylaştırabilir.
Süreyi ne zaman devreye sokmalı?
Yeni öğrendiğin bir soru türünü ilk denemeden itibaren hız yarışına çevirmek zorunda değilsin. Önce ilişkiyi doğru kurup kuramadığını gör. Daha sonra belirli sayıda soruyla süreli çalışma yap ve hangi aşamanın uzadığını not et: okuma, model kurma, işlem veya kontrol.
Örneğin okumayı hızlı bitiriyor ama bilinmeyeni seçerken bekliyorsan, yalnız hızlı okuma egzersizi sorunun merkezine dokunmayabilir. Çalışma hedefini “10 soru daha” yerine “Beş problemde bilinmeyeni ve ilişkiyi doğru tanımla” olarak daraltmayı dene.
Bugünkü küçük görev: Üç problem seç ve çözmeden önce yalnız verilenleri, isteneni ve kullanacağın ilişkiyi yaz. Ardından çöz. Başlangıç planınla gerçek çözümün nerede ayrıldığını karşılaştır.
